विशेष लेख: दुष्काळी परिस्थितीत जनावरांचे व्यवस्थापन व नियोजन

 

 

भारत हा कृषिप्रधान देश असून शेतीसोबत पशुपालन हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. विशेषतः महाराष्ट्रातील विदर्भासारख्या भागात पावसाचे अनियमित वितरण, वाढते तापमान आणि पाण्याची कमतरता यांचा थेट परिणाम शेती आणि पशुपालन व्यवसायावर होतो. अशा परिस्थितीत एलनिनो या जागतिक हवामानविषयक घटकामुळे मान्सूनच्या पावसावर संभाव्य परिणाम होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन पशुपालकांनी पूर्वनियोजन करणे आवश्यक आहे.

दुष्काळी परिस्थितीचा परिणाम केवळ पिकांच्या उत्पादनावर होत नाही, तर जनावरांसाठी हिरवा चारा, वाळलेला चारा, पशुखाद्य आणि पिण्याचे पाणी यांच्या उपलब्धतेवरही होतो. परिणामी जनावरांचे आरोग्य, दूध उत्पादन, वजन आणि प्रजननक्षमता यांवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे दुष्काळ आणि त्यानंतरच्या उन्हाळ्याच्या काळात पशुधनाचे संरक्षण करण्यासाठी चारा, पाणी, आहार, निवारा आणि आरोग्य व्यवस्थापनाचे एकात्मिक नियोजन करणे गरजेचे आहे.

एलनिनो म्हणजे काय? : विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा जास्त वाढण्याच्या हवामानविषयक घटनेला ‘एलनिनो’ असे म्हणतात. या घटनेचा जागतिक वातावरणीय अभिसरणावर परिणाम होऊ शकतो. भारतीय मान्सूनच्या संदर्भात एलनिनोचा प्रभाव अनेकदा प्रतिकूल आढळला असला, तरी प्रत्येक एलनिनो वर्षात दुष्काळ पडतोच असे नाही. हिंद महासागरातील द्विध्रुव (इंडियन ओशन डायपोल), वातावरणीय परिस्थिती आणि इतर हवामान घटकांचाही पावसावर प्रभाव असतो.

त्यामुळे केवळ एलनिनोच्या शक्यतेवर अवलंबून न राहता भारतीय हवामान विभागाचे पावसाचे अंदाज, स्थानिक हवामानविषयक सूचना आणि उपलब्ध पाणीसाठा यांचा विचार करून पशुधन व्यवस्थापनाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.

दुष्काळाचा जनावरांवर होणारा परिणाम : दुष्काळी परिस्थितीत जनावरांना आवश्यक पोषक घटक मिळण्यात अडचणी निर्माण होतात. यामुळे पुढील समस्या उद्भवू शकतात.

१. चाराटंचाई : पावसाचे प्रमाण कमी झाल्यास हिरव्या चाऱ्याचे उत्पादन घटते. परिणामी जनावरांना आवश्यक प्रमाणात पौष्टिक आहार देणे कठीण होते.

२. पाण्याची कमतरता : स्वच्छ पिण्याचे पाणी पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध नसल्यास जनावरांच्या आरोग्यावर, चारा खाण्याच्या क्षमतेवर आणि दूध उत्पादनावर परिणाम होतो.

३. दूध उत्पादनात घट : ऊर्जा, प्रथिने, खनिजे आणि पाणी यांचा अपुरा पुरवठा तसेच वाढलेला उष्णतेचा ताण यांमुळे दूध उत्पादन कमी होऊ शकते.

४. वजन आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी होणे : दीर्घकाळ अपुरा आहार मिळाल्यास जनावरांचे वजन घटते. त्यामुळे त्यांची रोगप्रतिकारक क्षमता कमी होण्याची शक्यता असते.

५. प्रजननक्षमतेवर परिणाम : उष्णतेचा ताण आणि पोषणातील कमतरता यांमुळे माजाची लक्षणे कमी स्पष्ट दिसणे, गर्भधारणेचे प्रमाण घटणे आणि प्रजननासंबंधी समस्या निर्माण होऊ शकतात.

६. रोगांचा धोका : कुपोषण आणि प्रतिकूल वातावरणामुळे जनावरे विविध आजारांना बळी पडण्याची शक्यता वाढते.

या समस्या टाळण्यासाठी दुष्काळ सुरू होण्यापूर्वीच चारा, पाणी आणि पशुखाद्याचा साठा करणे, जनावरांच्या आरोग्याची काळजी घेणे आणि उपलब्ध साधनसंपत्तीचा काटकसरीने वापर करणे आवश्यक आहे.

दुष्काळी परिस्थितीत चारा व्यवस्थापन : दुष्काळाच्या काळात पशुपालकांसमोरील सर्वांत मोठे आव्हान म्हणजे जनावरांना पुरेसा आणि पौष्टिक चारा उपलब्ध करून देणे. त्यामुळे चाऱ्याचे नियोजन पावसाळ्यापासूनच सुरू करणे फायदेशीर ठरते.

•          ज्वारी, बाजरी, मका आणि स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप इतर चारा पिकांचे नियोजन करावे.

•          उपलब्ध हिरव्या चाऱ्याचा योग्य वापर करावा. चारा वाया जाणार नाही, यासाठी योग्य पद्धतीने कापणी आणि खुराक देण्याचे नियोजन करावे.

•          जादा चाऱ्यापासून मुरघास तयार करून त्याची साठवणूक करावी. योग्य पद्धतीने वाळविलेला चारा आणि कडबा पावसापासून सुरक्षित, कोरड्या व हवेशीर जागेत साठवावा.

•          उपलब्ध चाऱ्याची गुणवत्ता आणि प्रमाण लक्षात घेऊन जनावरांच्या गरजेनुसार त्याचे वाटप करावे.

•          चाऱ्यात अचानक बदल करण्याऐवजी आहारातील बदल टप्प्याटप्प्याने करावेत.

•          चाऱ्याचा तुटवडा भासल्यास पशुसंवर्धन विभाग किंवा कृषी विज्ञान केंद्राच्या तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

चारा साठविताना बुरशी लागलेला, कुजलेला किंवा संशयास्पद चारा जनावरांना देऊ नये. चाऱ्याची गुणवत्ता टिकविणे हे जनावरांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

संतुलित आहारातून पशुधनाचे संरक्षण : केवळ वाळलेला चारा दिल्याने जनावरांच्या सर्व पोषणविषयक गरजा पूर्ण होत नाहीत. जनावरांचे वय, वजन, दूध उत्पादन, गर्भावस्था आणि शारीरिक स्थिती यानुसार आहाराचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.

आहारामध्ये उपलब्ध चाऱ्यासोबत गरजेनुसार संतुलित पशुखाद्य, खनिज मिश्रण आणि मीठ यांचा समावेश करावा. दूध देणाऱ्या गायी-म्हशी, गाभण जनावरे, लहान वासरे आणि वाढणाऱ्या जनावरांना त्यांच्या गरजेनुसार प्राधान्य द्यावे.

दुष्काळाच्या काळात पशुखाद्याचा अपव्यय टाळावा. उपलब्ध खाद्यसामग्रीचे प्रमाण, गुणवत्ता आणि खर्च यांचा विचार करून आहाराचे नियोजन करावे. मात्र, खर्च कमी करण्याच्या प्रयत्नात जनावरांच्या मूलभूत पोषण गरजांकडे दुर्लक्ष करू नये. जनावरांच्या आहारात आवश्यक बदल करण्यापूर्वी पशुवैद्यकीय अधिकारी किंवा पशुपोषण तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे उपयुक्त ठरते.

पाणी व्यवस्थापन आणि उष्णतेच्या ताणापासून संरक्षण : दुष्काळी परिस्थितीत जनावरांना स्वच्छ पिण्याचे पाणी पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध करून देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पाण्याची कमतरता झाल्यास जनावरांचे चारा खाण्याचे प्रमाण कमी होऊ शकते. त्याचा परिणाम दूध उत्पादन आणि आरोग्यावर होतो.

जनावरांसाठी पिण्याच्या पाण्याची स्वतंत्र व्यवस्था करावी. पाण्याच्या टाक्या आणि भांडी नियमित स्वच्छ ठेवावीत. शक्य असल्यास पाण्याच्या टाक्या सावलीत ठेवून पाण्याची गळती रोखावी. पाणीपुरवठ्याचे स्रोत आटण्याची शक्यता असल्यास पर्यायी स्रोतांचे नियोजन आधीच करावे.

उन्हाळ्यात जनावरांना थेट सूर्यप्रकाशापासून संरक्षण देण्यासाठी गोठ्यात पुरेशी सावली, हवा खेळती राहण्याची व्यवस्था आणि योग्य निवारा असावा. शक्यतो दिवसातील अतिउष्ण वेळेत जनावरांची वाहतूक, लांब पल्ल्याची हालचाल किंवा इतर श्रमदायक कामे टाळावीत. उष्णतेचा ताण कमी करण्यासाठी गोठ्याचे तापमान आणि वायुवीजन याकडे लक्ष द्यावे.

आरोग्य आणि रोगप्रतिबंधक व्यवस्थापन : दुष्काळात अपुरा आहार आणि उष्णतेचा ताण यांमुळे जनावरांची प्रतिकारशक्ती प्रभावित होऊ शकते. त्यामुळे नियमित आरोग्य तपासणी आणि रोगप्रतिबंधक उपायांना विशेष महत्त्व आहे.

•          पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार जनावरांचे लसीकरण वेळेवर पूर्ण करावे.

•          जंतनाशक औषधांचा वापर पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार करावा.

•          जनावरांच्या खाण्यापिण्यातील बदल, दूध उत्पादनातील घट, अशक्तपणा किंवा आजाराची लक्षणे दिसल्यास त्वरित पशुवैद्यकीय मदत घ्यावी.

•          आजारी जनावरांना आवश्यकतेनुसार इतर जनावरांपासून वेगळे ठेवून उपचार करावेत.

•          गोठा स्वच्छ, कोरडा आणि हवेशीर ठेवावा.

रोगप्रतिबंधक उपाय वेळेवर केल्यास आजारांमुळे होणारे आर्थिक नुकसान कमी करण्यास मदत होते.

जनावरांची संख्या आणि आर्थिक नियोजन : दुष्काळ दीर्घकाळ टिकल्यास उपलब्ध चारा आणि पाण्याच्या तुलनेत जनावरांची संख्या हा महत्त्वाचा प्रश्न ठरतो. त्यामुळे पशुपालकांनी आपल्या उपलब्ध साधनसंपत्तीचे वास्तववादी मूल्यमापन करावे. जनावरांचे आरोग्य, उत्पादनक्षमता, वय, प्रजननस्थिती आणि देखभालीचा खर्च यांचा विचार करून व्यवस्थापनाचे नियोजन करावे.

निरोगी, अधिक दूध देणाऱ्या आणि प्रजननक्षम जनावरांच्या पोषणाला योग्य प्राधान्य द्यावे. तथापि, कोणत्या जनावरांना प्राधान्य द्यायचे हे ठरविताना त्यांच्या पोषणविषयक गरजा आणि कल्याण यांचाही विचार करावा.

जनावरांची विक्री करण्याचा निर्णय घेताना बाजारभाव, भविष्यातील उत्पादनक्षमता, उपलब्ध चारा-पाणी आणि पुनर्खरेदीचा संभाव्य खर्च यांचे मूल्यमापन करावे. घाईघाईने किंवा अत्यल्प दराने जनावरे विकण्याची वेळ येऊ नये, यासाठी दुष्काळापूर्वीच आर्थिक नियोजन आणि चारा साठवणूक करणे फायदेशीर ठरते.

पूर्वनियोजन हाच दुष्काळावरील प्रभावी उपाय : दुष्काळ आणि त्यानंतरचा उन्हाळा हे पशुपालन व्यवसायासाठी आव्हानात्मक कालखंड आहेत. या काळात केवळ जनावरांचे अस्तित्व टिकविणे पुरेसे नसून त्यांचे आरोग्य, प्रजननक्षमता आणि उत्पादनक्षमता जपणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

यासाठी चारा साठवणूक, मुरघास निर्मिती, संतुलित आहार, पाण्याचे काटेकोर नियोजन, उष्णतेपासून संरक्षण आणि नियमित आरोग्य तपासणी या उपायांची प्रभावी अंमलबजावणी करावी. पशुपालकांनी भारतीय हवामान विभागाच्या स्थानिक हवामानविषयक सूचनांकडे लक्ष देऊन उपलब्ध संसाधनांनुसार वेळेवर निर्णय घ्यावेत.

योग्य नियोजन, उपलब्ध संसाधनांचा काटकसरीने वापर आणि तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन यांच्या मदतीने दुष्काळी परिस्थितीतही पशुधनाचे आरोग्य व दुग्धोत्पादन टिकविणे शक्य आहे. त्यामुळे पशुपालकांनी स्थानिक पशुसंवर्धन विभाग आणि कृषी विज्ञान केंद्रातील तज्ज्ञांशी संपर्क साधून आपल्या भागातील परिस्थितीनुसार उपाययोजना कराव्यात.

जिल्हा माहिती कार्यालय,

बुलढाणा

00000